De Boerenpartij, een Koekoeks-clan?

2006-07-28T11:33:00.000-07:00

Op deze weblog is het werkstuk De Boerenpartij, een Koekoeks-clan te vinden dat ik maakte ter afsluiting van het vak Geschiedenis der Nederlanden (Bachelor 2, Radboud Universiteit Nijmegen) in juni 2005. Alle rechten voorbehouden, copyright Willem Claassen en anders kunt u mij berichten via de weblog Wakker Worden.
Maak rustig gebruik van de informatie uit dit werkstuk, maar doe dat wel netjes. Ik ben niet verantwoordelijk voor enige vorm van plagiaat.

1. Inleiding

2006-07-28T11:30:00.000-07:00

’Klompendans door de porseleinkast.’ Zo kopte het Nieuwsblad van het Noorden op 9 februari 1987 naar aanleiding van het overlijden van Hendrik Koekoek, ooit voorman van de Boerenpartij (BP). Uit de necrologie blijkt hoezeer ‘Boer’ Koekoek en de Boerenpartij met elkaar verbonden waren. Koekoek richtte de partij in 1958 op uit onvrede over de ‘Landbouwschap’, een overlegorgaan dat in het leven was geroepen door de overheid en dat bindende akkoorden voor de gehele landbouw op kon leggen. Van 1963 tot 1981 zat Koekoek in de Tweede Kamer.

De necrologie laat ook zien hoe er, zes jaar nadat de partijleider de politiek had verlaten, tegen de ‘onschuldige’ Boerenpartij aangekeken werd. De BP was het ‘klassieke voorbeeld van de vergaarbak van proteststemmers’ en Koekoek vertegenwoordigde het ‘laatste stukje folklore in de vaderlandse politiek’. Met de dood van Koekoek was ‘Nederland een fenomeen armer’.[1]

Maar de vraag is of het hier slechts om een ‘klompendans’ van een ‘anti-held’ ging. A.T.J. Nooij beschrijft in zijn monografie over Boerenpartij-sympathisanten dat de partij als de eerste die na de Tweede Wereldoorlog een succesvolle magneetfunctie weet te vervullen voor voorstanders van radicale, rechtse politiek.[2] Ook wordt de Boerenpartij genoemd in diverse literatuur over naoorlogs rechts-extremisme.

Deze tegenstrijdigheid heeft mijn interesse gewekt voor de Boerenpartij. In dit werkstuk voor de cursus Geschiedenis der Nederlanden wil ik de volgende vraagstelling onderzoeken:

In hoeverre had de Boerenpartij een extreem-rechts karakter?

Deze vraag zit verwerkt in de titel van het werkstuk: De Boerenpartij, een Koekoeks-clan? Dit is natuurlijk een woordspeling met betrekking tot de extreem-rechtse, terroristische Ku-Klux-Clan uit de Verenigde Staten, die ik overigens niet in verband zal brengen met de BP.
Om een oordeel over de Boerenpartij te geven wil ik ook nagaan hoe belangrijk deze extreemrechtse eigenschappen waren voor de partij zelf. Daarnaast zijn er een paar deelvragen die voor het onderzoek van belang zijn. Deze vragen zal ik hieronder behandelen aan de hand van de hoofdstukindeling van het werkstuk.
In het eerste hoofdstuk wil ik een duidelijk beeld krijgen van wat verschillende wetenschappers onder de term extreem-rechts verstaan. Met die kennis wil ik mijn eigen criteria vaststellen.
In het tweede hoofdstuk schets ik in het kort de geschiedenis van de Boerenpartij. Vervolgens zal ik mijn criteria over rechts-extremisme toepassen op de ideeën waarmee de BP naar buiten trad. Verder ga ik in op de oorzaken van het succes van de Boerenpartij en maak ik nog een korte vergelijking met andere extreemrechtse partijen uit Nederland van na de Tweede Wereldoorlog. Met deze resultaten probeer ik mijn vraagstelling te beantwoorden in de conclusie.
Om tot een afbakening te komen: het werkstuk richt zich dus op de extreem-rechtse eigenschappen van de Boerenpartij, die bestond van 1958 en 1981. Omdat het gaat om een relatief klein onderzoek gebruik ik vrijwel alleen secundaire bronnen. Vanuit deze literatuur probeer ik een analyse te maken over de BP.
Tot slot, de termen ‘Boerenpartij’ en ‘BP’ gebruik ik door elkaar. Dit doe ik om het lezen te veraangenamen.

[1] Nuijsenburg, ‘‘Klompendans door de porseleinkast’’, Nieuwsblad van het Noorden (9 februari 1987)

[2] Nooij, De Boerenpartij (Meppel 1969) 2

2. Extreem-rechts, 2.1 Definiëring van wetenschappers

2006-07-28T11:29:00.000-07:00

Extreem-rechts is een uiterst lastige term. Uit de doorgenomen literatuur blijkt dat iedere auteur worstelt met het definiëren van deze term. Hainsworth geeft in zijn bundel The extreme right in Europe and the USA al aan dat het onmogelijk is om een stramien te maken voor rechts-extremisme dat past bij elke beweging, denker of ideologie uit deze richting. Wie rechts-extremisme behandelt, moet rekening houden met de dimensionaliteit van extremisme. Extreem-rechts heeft een veelheid aan gezichten. Partijen van deze signatuur vallen veelal tussen de algemene, politieke categorieën door en proberen zich te gedragen als een gewone, fatsoenlijke partij.[1]
Van Donselaar schreef een proefschrift over fascistische en racistische organisaties in Nederland tussen 1950 en 1990. Hij maakt daarbij onderscheid tussen fascisme en extreem-rechts. Naar zijn mening zijn fascistische organisaties per definitie extreem-rechts, maar dat geldt niet voor het omgekeerde.[2] Ik houd me in dit werkstuk bij de term extreem-rechts en zal geen gebruik maken van het woord fascisme. Dit doe ik omdat er nauwelijks consensus over dit woord bestaat. Sommige wetenschappers zijn van mening dat fascisme uitsluitend toepasbaar is op de regimes van Hitler en Mussolini, anderen gebruiken het ook voor naoorlogse bewegingen. Ook vanwege de zwaarte van het woord wil ik het vermijden. Dit wordt sterk verwoord in het groot woordenboek van Van Dale door schrijfster Frida Balk-Smit Duyzentkunst: ‘Fascisme staat in ons taalbewustzijn voor alles wat gruwelijk is in de organisatie van de menselijke samenleving: geweld, onderdrukking, marteling, dood.’[3] Ik kies er voor om fascisme en extreem-rechts in dit onderzoek als één geheel te zien.

Van Donselaar geeft wel een aantal kenmerken van extreem-rechts, hoewel hij zich voorzichtig opstelt omdat volgens hem elk kenmerk weer een onderzoeksvraag oproept. In het kort stelt hij dat extreem-rechtse partijen vaak een duidelijke hang naar nationalisme hebben, een sterke oriëntatie op het eigene en een afkeer tegen het vreemde. Vaak is er ook sprake van anti-socialisme of anti-communisme en moet parlementaire democratie het ontgelden. Soms is het op grond van ideologie niet goed vast te stellen of er sprake is van extreem-rechts. Dan gaat het om organisaties met ‘vage contouren’. In dergelijke gevallen vindt Van Donselaar de vraag van belang in hoeverre een partij kracht uitoefent op personen die blijk geven van fascistische sympathieën (Van Donselaar gebruikt wel het woord fascisme, WCL). Ook is de vraag van belang in hoeverre deze personen door de organisatie worden gedoogd. Uit ervaring weet Van Donselaar dat deze figuren vaak van de ene organisatie in de andere terechtkomen. Op deze manier naar een partij kijken noemt hij een ‘genealogische benaderingswijze’.[4]
Tot slot heeft Van Donselaar het ook over de zogenaamde Bauerntum-ideologie. Deze ideologie komt er in het kort op neer dat het plattelandsleven wordt verheerlijkt en dat aan de boerenstand bijzondere geestelijke waarden worden toegekend. Al voor de Tweede Wereldoorlog was dit een bekend extreem-rechtse denkwijze.[5]

Terug naar Hainsworth. Hij ziet verschillende factoren van rechts-extremisme. Sleutelfactor is volgens hem toch wel de anti-immigrantenpolitiek. Daarnaast speelt ook nationalisme en nationaal-populisme een belangrijke rol in de extreem-rechtse denkwijze. Het gaat dan om nationale suprematie en heroïek, vaak met een messiaanse boodschap. Deze ideeën komen voort uit een gevoel van pessimisme over de bestaande situatie, vaak speelt werkeloosheid een rol, en ontevredenheid over de traditionele politieke partijen. [6]

Nooij begint in zijn onderzoek vooraan. Hij stelt eerst criteria samen om te komen tot een linkse of rechtse signatuur van een partij. Daarbij gaat het volgens hem vooral om de rol van de overheid binnen de samenleving. Hij stelt de volgende vragen: welke houding neemt de partij in tegenover particulier eigendom? Welke waardering heeft de partij voor de overheid als integraal machtssysteem in het economische proces? En: welke houding wordt aangenomen met betrekking tot de verzorgingstaat?[7]

Voor Nooij kenmerkt extremisme zich door desoriëntatie waardoor de partij een sterk oppositioneel karakter krijgt. Er is onrust vanwege de situatie en wantrouwen tegenover de gevestigde politieke partijen.[8] Dit sluit aan bij Hainsworth.
Von Beyme behandelt in een artikel extreem-rechts in naoorlogs Europa. Hij benadrukt in zijn verhaal het verschil tussen conservatisme en rechts-extremisme. Conservatieven willen volgens hem de status-quo behouden, terwijl rechts-extremisten dit willen doorbreken. Daarmee is extreem-rechts reactionair.[9]

Daarnaast noemt Van Beyme ook andere aspecten als etnocentrisme, anti-pluralisme (de idee van één waarheid, WCL), anti-individualisme en hyper-nationalisme. Bovendien wordt door extreem-rechts niet het bestaande politieke systeem geaccepteerd.[10]

Stouthuysen gaat in zijn bundel over extreem-rechts in naoorlogs Europa in op de literatuur die hij tot zich heeft genomen. Daarin heeft hij ontdekt dat er drie verschillende manieren zijn om rechts-extremisme te onderscheiden. Ten eerste, op basis van hoe partijen zichzelf op de links-rechts as plaatsen. Ten tweede, op basis van de ideologische en historische verwantschap met het fascisme. Ten derde, op basis van hun houding tegenover het politieke systeem.[11] Stouthuysen gebruikt in zijn boek de derde manier. Dit komt er op neer dat hij, op basis van een aantal kenmerken of aandachtsvelden die traditioneel tot de rechtse ideologische of politieke erfenis behoren, een ideaal-typische omschrijving maakt van extreem-rechtse houdingen tegenover het politieke systeem. Deze houdingen worden veelal negatief gedefinieerd: een antidemocratische ingesteldheid, anti-pluralisme, anti-individualisme, anti-parlementarisme, anti-communisme, anti-liberalisme. Ook behoren racisme, etnocentisme en ultra-nationalisme bij die ideaal-typische extreem-rechtse kenmerken.[12]

[1] Hainsworth, The Extreme Right in Europe and the USA (Londen 1992) 3

[2] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 23

[3] Geerts, Vos, Van Dale (Utrecht/Antwerpen 1999) 946

[4] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 22 - 23

[5] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 125

[6] Hainsworth, The Extreme Right in Europe and the USA (Londen 1992) 7

[7] Nooij, De Boerenpartij (Meppel 1969) 43

[8] Nooij De Boerenpartij (Meppel 1969) 2

[9] Von Beyme, ‘Right-Wing Extremism in Post-War Europe’, West-European Politics 11-2 (april 1988) 2

[10] Von Beyme, Right-Wing Extremism in Post-War Europe’, West-European Politics 11-2 (april 1988) 1

[11] Stouthuysen, Extreem-rechts in naoorlogs Europa (Brussel 1993) 9

[12] Stouthuysen, Extreem-rechts in naoorlogs Europa (Brussel 1993) 11-12

2.2 Mijn criteria

2006-07-28T11:28:00.000-07:00

De vorige paragraaf heeft laten zien dat er talloze factoren zijn die rechts-extremisme kunnen typeren. Maar de paragraaf toont ook dat de wetenschappers die ik behandeld heb het vaak met elkaar eens zijn, maar er toch vaak een andere terminologie op na houden. Ik zal nu de overeenstemmende factoren uit de vorige paragraaf destilleren en omvormen tot mijn criteria.
Ik vind het een goede methode van Nooij om eerst na te gaan of een partij rechts dan wel links is. Zijn drie vragen, die daar een antwoord op moeten geven, komen mijn inziens allen op hetzelfde neer: hoe sterk moet de rol van de overheid zijn binnen de samenleving, op sociaal-economisch gebied.
De diverse extreem-rechtse kenmerken heb ik geordend in een zestal begrippen, waarvan ik de eerste drie een stuk belangrijker acht dan de laatste drie. De eerste drie begrippen zijn de belangrijkste aspecten van wat onder rechts-extremisme wordt verstaan.

A. Nationalisme. Zoals Van Donselaar het omzichtig omschreef: ‘een sterke oriëntatie op het eigene’.[1] Hierbij moet worden opgemerkt dat ook een niet-extreem-rechtse partij een nationalistische houding kan hebben. Maar een krachtig nationalisme, ook wel ultra- of hyper-nationalisme genoemd, is wel typisch voor rechts-extremisme.
B. Racisme. Dit begrip sluit aan bij het nationalisme. Hiermee doel ik op de anti-immigrantenpolitiek, het afkeer tegen het vreemde, voortkomend uit etnocentrisme.

C. Radicalisme. Onder deze factor schaar ik alle ‘anti’s’, zoals anti-parlementarisme, anti-socialisme, anti-individualisme en anti-liberalisme. Vaak spreken deze anti’s elkaar tegen, maar de samenhang zit in het woord anti. Het gaat om het afzetten tegen het bestaande politieke systeem.
D. Genealogische benaderingswijze. Voor dit punt houd ik de bewoording van Van Donselaar aan. Deze benaderingswijze richt zich op personen die eerder extreem-rechtse sympathieën toonden en zich nu aansluiten bij een partij met ‘vage contouren’.[2] Deze partij is in eerste instantie niet gemakkelijk als extreem-rechts aan te duiden, maar wel als gekeken wordt naar dergelijke personen die lid zijn geworden.
E. Populisme. Hier gaat het om de uiterlijke kenmerken van de partij en hoe de partij zich naar buiten toe opstelt. Dit gaat vaak gepaard met simplistische taal en veel emotie. Dit begrip sluit sterk aan bij C, het radicalisme.
F. Bauerntum-ideologie. Deze ideologie, de verheerlijking van het plattelandsleven, is een klassiek kenmerk van rechts-extremisme.

Ik ben me er terdege van bewust dat aan deze criteria heel wat haken en ogen zitten. Maar vanwege de geringe omvang van dit onderzoek ben ik van mening dat dit lijstje de beste manier is om het begrip extreem-rechts af te bakenen, zo goed als het kan.

[1] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 22

[2] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 23

3. De Boerenpartij, 3.1 Schets van de partij

2006-07-28T11:26:00.000-07:00

De partij die ik wil toetsen aan mijn criteria van extreem-rechts, is de Boerenpartij. In deze paragraaf zal ik in het kort ingaan op de geschiedenis van deze opmerkelijke politieke partij.
De Boerenpartij begint en eindigt met Hendrik Koekoek, geboren in 1912 te Hoogeveen. Hij is de oudste jongen uit een groot boerengezin en werkt van jongs af aan mee op het pluimveebedrijf van zijn vader in Hollandscheveld. De militaire dienst betekent een breuk met dit rustige maar saaie leventje. Nadien kan hij thuis zijn draai niet goed meer vinden en zwerft een tijdland als landarbeider van boer naar boer. Tijdens de mobilisatie van 1939 wordt Koekoek gelegerd in Wageningen. Na de Duitse inval doorstaat hij zonder kleerscheuren de gevechten bij de Grebbeberg. In de oorlog zit hij gedurende zeven maanden gevangen in Scheveningen. Over de precieze redenen lopen de meningen uiteen. Koekoek zelf heeft verklaard dat hij (terecht) werd verdacht van sabotage van bezettingsmaatregelen; anderen beweren echter dat hij vastzat vanwege zwarte handel.[1] In 1942 trouwt hij met de boerendochter Doortje van Zetten. Zij kopen een boerderijtje bij Bennekom, waar Koekoek na de oorlog het secretariaat van de plaatselijke afdeling van de CHU bekleedde.[2]
Koekoek is een felle tegenstander van overheidsbemoeienis en ambtelijk dirigisme met betrekking tot de landbouw. Met name het in 1954 door de overheid ingevoerde ‘Landbouwschap’ frustreert hem. Om iets te zeggen over dit Landbouwschap, moet ik eerst uitleg geven over de complexe situatie van de landbouw vlak na de oorlog. Er is dan binnen deze sector sprake van een snel stijgende productiviteit. Dit komt door steeds verder ontwikkelde productiefactoren, zoals verbeterde onkruidbestrijdingsmiddelen. Het probleem is echter dat de vraag naar landbouwproducten niet groeit. Er ontstaat een overschotmarkt waardoor producten niet tegen lonende prijzen kunnen worden afgezet. De overheid probeert dit probleem op te lossen door de landbouwsector subsidies te geven, zodat boeren de ongunstige marktpositie niet merken in hun inkomen en de bedrijfstak zich kan ontwikkelen. Hier speelt ook de concurrentiestrijd met andere Europese landen een rol. Dit beleid heeft echter een keerzijde. Kleine boeren met lage inkomens, die geen mogelijkheid hebben om te groeien, worden gestimuleerd hun bedrijf te beëindigen. Volgens Nooij, die uitgebreid over deze problematiek heeft geschreven, is er steeds een spanningsveld aanwezig van overwegingen van nationaal-economische aard en bezorgdheid om de inkomenspositie van de boeren. Daarbij kiest de regering eerder voor de overwegingen dan voor de bezorgdheid.[3]
Het Landbouwschap, evenals diens voorloper ‘Stichting van de Landbouw’ (1945-1954), is een belangrijke factor binnen dit regeringsbeleid. Het is een overlegorgaan dat de prijzen bepaalde voor melk en graan en de boerenbelangen behartigde bij streekplannen, wegenaanleg en de waterschappen. De boeren moesten hiervoor heffing betalen.[4]
Koekoek keert zich tegen dit beleid door in 1946 voorzitter te worden van de ‘Landelijke Vereniging voor Bedrijfsvrijheid in de Landbouw’ (BVL). In 1956, als Koekoek heeft gebroken met de CHU, gaat hij de politiek in. Hij sluit zich aan bij de Nederlandse Oppositie Unie (NOU), een beweging van allerlei rechtse en extreem-rechtse partijtjes. De NOU behaalt echter een lage score bij de kamerverkiezingen en in 1958 richt Koekoek zijn eigen partij op: de Boerenpartij. Hierbij is hij geïnspireerd door een succesvolle boerenpartij uit Denemarken.[5]
De Boerenpartij is in eerste instantie vooral een one-issue-partij. Ze komt op voor de kleine boeren. Tussen 1958 en 1962 is de BP in electoraal opzicht weinig succesvol. Dit verandert in 1962 wanneer Koekoek een zetel krijgt in de Provinciale Staten van Gelderland, maar vooral in 1963 wanneer de partij bij kamerverkiezingen maar liefst 2,1 procent van de stemmen haalt. Hierdoor krijgt de Boerenpartij drie zetels in de Tweede Kamer.

Verschillende auteurs die over de BP hebben geschreven, zien vooral de gebeurtenissen van maart 1963 in Hollandscheveld als oorzaak van het succes. Hierbij werd een aantal boeren, dat geweigerd had de heffing voor het Landbouwschap te betalen, via een gerechtelijke procedure uit hun bedrijf gezet. Dit leidde tot een heftige confrontatie tussen de ‘vrije boeren’ en de Landbouwschap. Een boerderij werd ’s nachts in brand gestoken en de politie gebruikte karabijnen en het ‘blanke sabel’ om de honderden opstandige boeren, die uit de wijde omtrek naar Hollandscheveld waren getrokken, in toom te houden. Koekoek speelde hierbij een belangrijke leidersrol die door de media werd aangedikt.[6] Verderop in dit werkstuk zal ik de oorzaken van dit succes nader behandelen.

De opmars gaat verder. In 1966 haalt de BP 6,7 procent van de stemmen bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten en 8,8 procent bij de gemeenteraads-verkiezingen in hetzelfde jaar. In 1967 is er echter sprake van een ommezwaai. Bij de kamerverkiezingen kiest 4,7 procent van de kiezers voor de BP. Dit neemt niet weg dat de partij vier zetels wint en daarmee op zeven komt.
De reden dat de partij minder stemmen trekt, heeft volgens de diverse auteurs alles te maken met de Adams-affaire. In 1966 krijgt Ir. Hendrik Adams, een BP’er van het eerste uur, tijdens zijn eerste optreden in de Eerste Kamer een vuistslag te verwerken van VVD’er Jan Baas. Baas beschuldigde Adams ervan tijdens de oorlog lid te zijn geweest van de NSB en verklaarde dat hij verschillende keren in conflict was geraakt met Adams. De BP’er blijkt echter nooit lid van de NSB te zijn geweest, maar wel van de NSNAP (Nationaal-Socialistische Nederlandse Arbeiderspartij). Deze organisatie was nog extremer dan de NSB en ijverde er in de jaren dertig voor dat Nederland een deel van ‘Groot-Duitsland’ zou worden. Ook komt naar boven dat Adams in de oorlogsjaren brieven ondertekende met ‘Heil Hitler’ en antisemitische artikelen schreef in het tijdschrift De Misthoorn. Ondanks deze onthullingen houdt Koekoek Adams de hand boven het hoofd. Uiteindelijk, ruim drie maanden na het begin van de affaire, besluit Adams zelf ermee te stoppen.[7] De populariteit van de partij is dan flink geslonken en ook binnen de partij rommelt het.
Verderop in dit werkstuk zal ik ook de oorzaken nader bespreken van de neergang van de partij, in dezelfde paragraaf die de oorzaken van het succes behandelen. Hierbij zal ik aandachtig bestuderen of deze oorzaken iets te maken hebben met de extreem-rechtse eigenschappen van de partij.

De neergang zet zich voort. In 1968 breekt de partij in tweeën en vormt het grootste deel de nieuwe partij Binding Rechts, die echter nauwelijks van de grond komt. Na de kamerverkiezingen van 1971 blijkt alleen Koekoek in de kamer. In 1973 volgt een licht herstel, met winst van twee zetels, maar in 1977 is het opnieuw Koekoek die alleen overblijft. Deze zetel verliest hij in 1981, na een mislukte poging de partij via naamsverandering (Rechtse Volkspartij) te redden. Hiermee eindigt Koekoek’s politieke carrière en tevens de geschiedenis van de Boerenpartij.[8]

[1] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 122

[2] Bouwman, ‘En ze moest’n mij ook volkomen gelijk gev’n’, Nederlands Dagblad (2 maart 2002)

[3] Nooij, De Boerenpartij (Meppel 1969) 22

[4] Bouwman, ‘En ze moest’n me volkomen gelijk gev’n’, Nederlands Dagblad (2 maart 2002)

[5] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 122

[6] Westerhof, ‘De Vrije Boer slaat van zich af’, Volkskrant (25 februari 1993)

[7] Pam, ‘Partij zonder politici’, NRC (11 april 1981)

[8] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 123 -124

3.2 Denkbeelden BP

2006-07-28T11:25:00.000-07:00

De denkbeelden van de Boerenpartij zal ik aan de hand van mijn vastgestelde criteria over extreem-rechts doornemen. Maar eerst wil ik aantonen dat de BP in elk geval een rechtse partij, volgens het criterium van Nooij. En vervolgens wil ik eerst nog een aantal terugkerende denkbeelden van de partij, die niet onder de criteria vallen, kort benoemen.

Nooij geeft aan dat een linkse partij van een rechtse te onderscheiden is door de manier waarop de partij aankijkt tegen het sociaal-economische vraagstuk. Als de balans doorslaat binnen een partij dat zij collectief eigendom prefereert boven particulier eigendom, de rol van de overheid waardeert als regulerende instantie in het economische leven en uiterst positief staat tegenover de verzorgingsstaat, dan kun je spreken van een linkse partij.[1] Vanuit die criteria is de Boerenpartij allerminst links te noemen. De partij hecht enorm waarde aan particuliere eigendom, want die moet volgens de BP de materiële basis voor de onafhankelijkheid van de burger leveren. De Boerenpartij is tegen subsidieverlening[2] en de overheid moet zich, als dat niet noodzakelijk is, niet bemoeien met de volkshuisvesting.[3] Ook de verzorgingsstaat wordt afgewezen, ‘omdat zij de persoonlijke verantwoordelijkheid aantast, de staat tot een al-verzekeraar maakt en daarmee de burgers in een van hem afhankelijke positie brengt’, aldus het beginselprogramma.
Nooij concludeert in zijn onderzoek zelf ook dat de Boerenpartij als rechts gekwalificeerd kan worden. Mede omdat de uitdrukkelijke verdediging van de troon, altaar en strijdkrachten in het beginselprogramma in diezelfde richting wijzen.[4]
Wat niet bij mijn criteria over extreem-rechts is opgenomen, maar wat de Boerenpartij wel nadrukkelijk uitdraagt, is ‘Gods soevereiniteit’. Dit wordt behandeld in het eerste artikel van het beginselprogramma. Op dit punt behoort de BP tot de reformatorisch-confessionele stroming in de Nederlandse politiek, samen met de GSV, SGP, ARP en CHU.[5]

Daarnaast hebben de boerenthema’s een belangrijk aandeel binnen de politieke ideeën van de partij. In het beginselprogramma gaat vijftien procent van de punten over boerenthema’s. Overigens concludeert De Groot naar aanleiding van zijn onderzoek De Boerenpartij: Boerenpartij of algemene protestpartij? Dat tussen 1963 en 1967, als de populariteit van de partij toeneemt, de BP een ideologische verandering ondergaat. Er is minder aandacht voor boerenthema’s en meer voor de sociaal-economische toestand. Hiervoor zijn twee mogelijke oorzaken aan te wijzen. Ten eerste vinden er interne veranderingen plaats binnen de partij, doordat vanwege het succes de BP veel nieuwe leden heeft gekregen. Ten tweede, de BP wil met een breder programma een breder publiek aantrekken. De Groot vindt echter zelf dat deze oorzaken moeilijk te bewijzen zijn.[6]

Dan nu de zes criteria die ik in paragraaf 2.2 heb vastgesteld.
A. Nationalisme.
In het beginselprogramma blijkt dat de Boerenpartij op het gebied van buitenlandse politiek sterk nationalistisch is. De BP is tegen bovennationale politiek. Zij wenst geen vergaande samenwerking in de EG, want dat zou een gevaar op kunnen leveren voor het eigen karakter van Nederland en tot het verlies van ‘onvervreemdbare nationale waarden’ kunnen leiden. De BP maakt zich daarentegen wel sterk voor samenwerking met de kleine Noordzeestaten en de NAVO. In het beginselprogramma komt verder naar voren dat de Boerenpartij een voorstander is van een krachtig nationaal defensie-apparaat, dat zich ‘met uiterste middelen kan weren tegen aanvallen van buitenaf.’[7]
Van Donselaar merkt deze nationalistische geluiden op, maar vraagt zich af of deze ideeën van de BP ‘hard’ genoeg zijn om het tot rechts-extremisme te bestempelen. Ook buiten extreem-rechtse kring zijn dergelijke opvattingen bekend, stelt hij.[8] Ik ben het hier gedeeltelijk eens met Van Donselaar. De BP kan niet alleen op dit nationalistische punt tot rechts-extremistisch bestempeld worden. Wel is het nationalisme onlosmakelijk verbonden met de extreem-rechtse stroming. Het is echter nauwelijks na te gaan hoeveel belang binnen de BP gehecht werd aan het nationalistische gedachtegoed. Dit laat zien dat de partij van Koekoek de nodige ‘vage contouren’ bevat, zoals Van Donselaar het noemt. Bij de volgende punten zal het beeld van een partij met vage contouren vaker opdoemen.

B. Racisme.
De Boerenpartij heeft zich altijd gekeerd tegen de werving en later de aanwezigheid van buitenlandse werknemers, oftewel gastarbeiders. In tegenstelling tot de nationalistische ideeën is op dit punt wel exclusiviteit in Nederland. De BP was in de jaren zestig namelijk de enige partij die deze mening heeft verwoord.[9] Hierbij moet wel aangetekend worden dat dit onderwerp geen hoge prioriteit had.

Veenstra gaat ervan uit dat Koekoeks standpunt tegenover gastarbeiders voortkwam uit zijn ‘gebruikelijke motief’: geld. De buitenlanders brachten hoge kosten, van bijvoorbeeld vervoer naar Nederland, met zich mee en de uitkeringen van het toenemende aantal werklozen kostten eveneens veel geld. De meest eenvoudige oplossing was dus dat de gastarbeiders terugkeerden naar vaderland en dat Nederlandse werklozen hun plaats in het arbeidsproces innamen. Veenstra is van mening dat de partij geen racistische motieven had, in de zin van afkeer tegen buitenlanders. Eerder is dit standpunt voortgekomen uit de sterk nationalistische inslag van de partij.De Nederlandse arbeiders waren de eerste zorg van de partij, vóór de buitenlandse.[10]
Nu moet naar mijn mening ook rekening gehouden worden met de situatie in Nederland in de jaren zestig betreffende immigranten. Het aantal gastarbeiders nam in de loop der jaren snel toe en in 1975 werd de werving van deze buitenlandse werknemers stopgezet.[11] In de jaren zeventig is pas werkelijk zichtbaar dat er onder een deel van de bevolking onvrede bestaat over de aanwezigheid van gastarbeiders. Er doet een verschijnsel zijn intrede dat sindsdien ononderbroken in de Nederlandse politiek zal blijven bestaan: racistisch protest tegen de aanwezigheid van etnische minderheden. Dit uit zich eerst in de opkomst van de Nederlandse Volk-Unie (NVU) en later de Centrumpartij en de Centrumdemocraten.[12] Hier zal ik later dieper op ingaan.
Uit twee artikelen uit opiniebladen in het begin van de jaren tachtig, als de BP in het slop zit, laat Koekoek zich uit over de opkomst van de Centrumpartij. Hierbij doet hij ook interessante uitspraken over immigranten. Zo claimt hij in het blad De Tijd in 1983, twee jaar na het einde van de BP, het initiatief te hebben genomen tot de kruistocht tegen buitenlandse werknemers. ‘Ik riep niet alleen dat ze weg moesten, ik riep al dat ze helemaal niet moesten komen.’ Net als de media destijds maakt hij zelf ook de connectie tussen de Boerenpartij en de extreem-rechtse Centrumpartij: ‘Nu zijn ze ons kwijt en hebben ze de Centrumpartij gekregen. Want voor wat je wegscheldt krijg je altijd iets ergers terug. En nu zouden ze het liefst zo snel mogelijk ruilen. Nou, ik gun ze Janmaat, laat ze maar lekker met ‘m in hun maag zitten. Als ze echt van de narigheid afwillen is er maar één oplossing: een beleid voeren dat de ontevredenen tevreden maakt. Wat dat betreft verschil ik nauwelijks van mening met de Centrumpartij. De belasting terug naar de helft en de buitenlanders naar huis.’[13]
In 1980 zit de BP aan de grond, maar doet nog wel mee aan de verkiezingen. In het tijdschrift Nieuwsnet heeft Koekoek het over de ‘problematiek van de Surinamers.’ Hij wordt geciteerd: ‘Versta me goed, wij hebben geen enkel bezwaar tegen Surinamers, maar die mensen horen hier niet, want daar hebben onze arbeiders geen premie voor betaald. Als de Surinamers naar Nederland blijven komen, dan loopt het helemaal uit de hand.’[14]
Uit deze bevindingen komen opnieuw de ‘vage contouren’ van de partij naar voren. De BP neemt ten aanzien van gastarbeiders een standpunt in die als racistisch gezien kan worden, maar de partij kleedt het op zo’n manier aan dat er geen sprake is van denigrerende uitlatingen of erger over minderheden. Het is moeilijk te achterhalen hoe de partij er werkelijk over dacht.

Ik denk dat de Boerenpartij in wezen niet racistisch is, vooral omdat de anti-immigrantenpolitiek geen belangrijk onderdeel was van het gedachtegoed van de partij en vanwege het argument: geld. Toch valt niet te ontkennen dat de BP racistische neigingen had, zoals blijkt uit de uitspraken van Koekoek in de tijdschriftartikelen. De Boerenpartij balanceert hier op het randje.

C. Radicalisme.
Nooij concludeert in zijn onderzoek dat de Boerenpartij totaal vervreemd is van de bestaande politieke constellatie. Hij wijst op een verkiezingspamflet uit februari 1967 waar de volgende, veelzeggende zinsnede in voorkomt: ‘De gammele regeringswagen der vijf grote partijen is zonder remmen in tomeloze vaart uit de bocht gevlogen en tegen de door hen zelf gemaakte puinhopen der door hén verwoeste economie van ons land te pletter geslagen.’[15]

Het moge duidelijk zijn, de BP treedt naar buiten met anti-gevestigde orde gevoelens. Daarmee is deze partij de eerste naoorlogse beweging die de onlusten betreffende ‘het bestel’ weet om te zetten in zetels.[16] De afkeer van de gevestigde politiek wordt door de BP breed uitgemeten. Vaak wordt het geuit in bewoordingen als ‘leugen, laster, bedrog, onderdrukking en uitbuiting.’[17] De gebeurtenissen in Hollandscheveld in maart 1963 versterken het beeld dat de BP een protestpartij was.

Deze ‘anti-houding’ wordt nog eens krachtig neergezet doordat de Boerenpartij pleit voor vermindering van ambtenaren en kamerleden. Ook de salarissen van de kamerleden en ministers waren te hoog. Er moest kortom flink ingekrompen worden bij de overheid. Verwant hiermee staat de houding tegenover het omroepbestel. De BP was fel tegen dit bestel en bepleitte een open bestel.[18]
Daar komt bij dat de BP republicanisme verwerpt in haar beginselprogramma. In het eerste artikel stelt de partij dat het ‘Koninkrijk der Nederlanden dient te worden geregeerd door het Huis van Oranje, drager der soevereiniteit.’[19]

De Boerenpartij deed mee aan het democratische, politieke stelsel van Nederland door zich kiesbaar te stellen. De partij was zelf echter nauwelijks democratisch te noemen. Elke poging om de beweging te democratiseren werd door leider Koekoek van de hand gewezen. Volgens Honig van den Bossche (kamerlid van 1972 tot 1977) gingen alle gelden, ook de contributies, via het gironummer van Koekoek. ‘Daar was geen controle op’[20], aldus Honig van den Bossche in een artikel in NRC.
Hoewel de Boerenpartij zich dus radicaal opstelde, zijn er ook een extreem-rechtse standpunten waarin ze niet in meegaan. Dit is ook logisch want de punten zijn regelmatig tegenstrijdig te noemen. Zo is anti-individualisme niet aan de BP besteed, omdat dit indruist met hun ideeën over particulier eigendom. Ook over het anti-socialisme binnen de partij kan getwijfeld worden. Aan de ene kant wenste de BP geen overheidsbemoeienis door middel van vergaande sociale verzieningen, maar de partij heeft ook het imago op te komen voor de belangen van de kleine man. In het blad De Vrije Boer, een uitgave van de BP, wordt in een ingezonden brief van een gemeenteraadslid van de Boerenpartij geciteerd uit Grote macht in klein land, een communistisch boekje van F. Baruch.[21]

Ook hier doemt weer de vraag op of het radicaal genoeg was. Van Donselaar zegt bijvoorbeeld over de jaren zeventig: ‘Van de magneetfunctie die de Boerenpartij ooit in het fascistische landschap vervulde, is weinig overgebleven. De partij valt terug op een kleine, trouwe aanhang, die Koekoek in de Tweede Kamer houdt.’[22] De komst van de NVU doet veel rechts-extremisten schijnbaar wegtrekken. Desondanks kom ik tot de conclusie dat de Boerenpartij zich in sterke mate radicaal opstelt. Met name de krachtige, oppositionele houding tegenover de bestaande politiek, het anti-republicanisme en het willen inkrimpen van het ambtenarenapparaat wijzen hierop.

D. Genealogische benaderingswijze.
Zoals in de alinea hierboven al even wordt aangegeven, speelt de genealogische benaderingswijze een belangrijke rol bij de Boerenpartij. Van Donselaar denkt dat veel oud-NSB’ers en SS’ers zich voelen aangetrokken door de Boerenpartij. Dit aantal is ongetwijfeld groter dan de aantallen aanhangers van eerdere extreem-rechtse groeperingen als de NESB (de naoorlogse NSB), de HINAG, Jan Hartman Stichting of Noordbond. Van Donselaar denkt dat dit komt omdat deze extremisten inzien dat een al te openlijke fascistische politiek niet tot de mogelijkheden behoort. Zo werd eerder al de NESB verboden. Ondanks de vage contouren van de BP hoopt men iets veelbelovends te ontwaren: een partij die als zij groter wordt zich van deze vage contouren kan ontdoen en die dan meer recht zal doen aan de idealen van weleer. Over het precieze aantal van deze groep kiezers valt weinig met zekerheid te zeggen. Wel staat vast dat zij binnen het BP-publiek een minderheid vormt.[23]
Ook onder voor het kader en de top van de partij is er sprake van een minderheid van oud-fascisten. De belangrijkste personen die hier genoemd moeten worden zijn de heren Zeegers en Adams. De eerste zou ooit lid zijn geweest van de NSB en een belangrijke bijdrage geleverd hebben aan het beginselprogramma van de Boerenpartij. Hij verliet de partij overigens na redelijk korte tijd.[24] Over het verleden van Adams is al het een en ander verteld in paragraaf 3.1.
Het onverwachte succes vanaf 1966 heeft er mede voor gezorgd dat er binnen de partij steeds meer personen kwamen met een ‘duister verleden’. Koekoek had te weinig kandidaten om alle zetels te bezetten in de gemeenteraden en moest met krantenadvertentie gegadigden zoeken.[25] Het gevolg was dat nogal wat nieuwe raadsleden een dubieus oorlogsverleden hadden. Dit leidde een reactie binnen de partij. De Noodraad werd opgericht, die zich later afsplitst maar geen succes had.[26]
Hoe groot het aantal oud-NSB’ers nu precies was is niet vast te stellen. Na de affaire Adams doen nog enkele personen afstand van hun zetel, nadat zij op eenzelfde manier in opspraak zijn gekomen. Het gaat hier om nog geen tien personen. Van Donselaar gaat ervan uit dat onder de 140 raadsleden die de BP had na de raadsverkiezingen van 1966, enkele tientallen oud=NSB’ers moeten zijn geweest.[27]
Over de genealogische benaderingswijze ten overstaande van de Boerenpartij is het slechts naar aantallen gissen. Toch laten de voorbeelden van Zeegers, Adams en een aantal gemeenteraadsleden zien dat er een duidelijk aandeel is geweest van personen met een dubieus oorlogsverleden. Bovendien voelden veel oud-NSB’ers en SS’ers zich aangetrokken tot de partij. Dat Koekoek voor de oprichting van de partij meedeed aan de Nederlandse Oppositie Unie (zie paragraaf 3.1), waar ook een aantal extreem-rechtse partijen bij hoorden, is een teken aan de wand. De genealogische benaderingswijze maakt duidelijk dat er een verband moet zijn tussen rechts-extremisten en de Boerenpartij.

E. Populisme.
De Boerenpartij was uitermate populistisch. Het begon er al mee dat de boeren praatten met een vreemd accent. De typische ambtenarentaal was hun onvertrouwd en hun handelingen waren eerder emotioneel dan inhoudelijk. Koekoeks betogen ademden een afkeer van intellectualisme.[28] De partijleden bespotten deskundigen, die ze emotionele en duidelijk verstaanbare kritiek leverde.[29] In de necrologie van Koekoek in de Volkskrant werd geopperd dat de Boerenpartij wellicht de eerste ‘politieke show’ in Nederland was.[30]
Dit populisme paste uitstekend bij de radicale, oppositionele opstelling van de partij. De BP voldoet kortom volledig aan het criterium. Wel moet hier gewezen worden op het punt dat populisme niet alleen is voorgehouden aan rechts-extremisme. Ook linkse radicalen gebruiken dit middel om hun ideeën te verwoorden. Zelfs niet-radicale partijen dienen zich zo nu en dan van populistisch gedrag.

F. Bauerntum-ideologie.
De Bauerntum-ideologie, wat inhoudt dat het plattelandsleven wordt verheerlijkt en aan de boerenstand bijzondere geestelijke waarden worden toegekend, is aanwezig bij de Boerenpartij. Deze ideologie heeft veel te maken met een conservatief traditionalisme, waarbij het verder gaat dan conservatisme. Men wil niet de status quo behouden, maar doorbreken en teruggaan in de tijd. [31]
Hierbij dient te worden vermeld dat de SGP en GPV ook uiting hebben gegeven aan deze gedachten.[32] Desalniettemin kan over dit laatste criterium gezegd worden dat de Boerenpartij deze ideologie aanhangt.

Aan het eind van deze lange paragraaf over de denkbeelden van de Boerenpartij wil ik nog even heel summier ingaan op de eigen gedachte die de partij had over zijn extreem-rechtse karakter. Volgens Van Donselaar heeft de partij zich altijd openlijk gedistantieerd van het rechts-extremisme en de vele beschuldigingen die zij hierover hebben gekregen. Van Donselaar schrijft: ‘De wijze waarop zij dit hebben gedaan varieert en loopt uiteen van verwijzingen naar het beginselprogramma (waarin inderdaad amper een onvertogen woord te bespeuren valt), het benadrukken van het ‘verzetsverleden’ van Koekoek zelf, tot beschuldigingen aan het adres van andere politieke groeperingen die ook oud-NSB’ers in hun gelederen zouden hebben.’[33]
Dit hoeft mijn inziens niets te betekenen, een partij kan zijn ware gezicht natuurlijk gemakkelijk verbergen. Wel geeft het nog maar eens weer hoe vaag de contouren van de partij zijn. Zoals blijkt uit deze paragraaf baadde de BP in een ‘diffuse ideeënwereld’, naar de woorden van Van Donselaar. [34]

[1] Nooij, De Boerenpartij (Meppel 1969) 43

[2] Dölle, ‘De Boerenpartij’, Intermediair 15-36 (1979) 59

[3] Veenstra, Hendrik Koekoek (Amsterdam 1995) 42

[4] Nooij, De Boerenpartij (Meppel 1969) 45

[5] Dölle, ‘De Boerenpartij’, Intermediair 15-36 (1979) 59

[6] De Groot, De Boerenpartij (Groningen 2001) 14

[7] Dölle, ‘De Boerenpartij’, Intermediair 15-36 (1979) 59

[8] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 126

[9] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 126

[10] Veenstra, Hendrik Koekoek, (Amsterdam 1995) 48-49

[11]http://www.20eeuwennederland.nl/thema's/vreemdelingen/de%20eeuw%20van%20de%20immigratie/817.html

[12] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 142

[13] Linden, Van Der, ‘De Centrumpartij alias Boer Koekoek’, De Tijd (14 oktober 1983) 6

[14] Panman, ‘De “hetze” van de anti-Koekoeksclan’, Nieuwsnet (13 september 1980) 17

[15] Nooij, De Boerenpartij (Meppel 1969) 46

[16] Dölle, ‘De Boerenpartij’, Intermediair 15-36 (1979) 59

[17] Nooij, De Boerenpartij (Meppel 1969).46

[18] Veenstra, Hendrik Koekoek (Amsterdam 1995) 43

[19] http://www.rug.nl/dnpp/themas/beginselProgrammas/boeren/begprog

[20] Pam, ‘Partij zonder politici’, NRC (11 april 1981)

[21] Nooij, De Boerenpartij (Meppel 1969) 45

[22] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 142

[23] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 127

[24] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 127

[25] Bouwman, W., ‘En ze moest’n mij ook volkomen gelijk gev’n, Nederlands Dagblad (2 maart 2002)

[26] Bouwman, R., ‘Ross Perot in Nederland’, HN-magazine (28 november 1992) 25

[27] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 127

[28] Pam, ‘Partij zonder politici’, NRC (11 april 1980)

[29] Dölle, ‘De Boerenpartij’, Intermediair 15-36 (1979) 59

[30] Politieke redactie Volkskrant, ‘Boer Koekoek was populair door simpele originaliteit’, Volkskrant (9 februari 1987)

[31] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 125

[32] Nooij, De Boerenpartij (Meppel 1969) 28

[33] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 125

[34] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 125

3.3 Oorzaken van succes

2006-07-28T11:24:00.000-07:00

Er zijn verschillende factoren die gezorgd hebben voor het succes van de Boerenpartij in de jaren zestig. Nooij noemt er in zijn dissertatie vier. Wellicht de belangrijkste is de onrust onder boeren, vooral kleine boeren, door het landbouwbeleid van de overheid. In paragraaf 3.1 is uitgebreid ingegaan op de specifieke agrarische problematiek.

Wat ongetwijfeld ook heeft bijgedragen aan het verdere succes, is het allereerste succes. Hierdoor is een zogenaamde kettingreactie ontstaan. Nooij meent dat het eerste succes in 1962 ervoor heeft gezorgd dat velen tot de overtuiging kwamen dat nu eindelijk een rechts-radicale partij was ontstaan. Een partij die ook nog eens reële toekomstkansen had. In de vorige paragraaf is dit al aan bod gekomen bij de genealogische benaderingswijze.
Ook de al eerder genoemde gebeurtenissen in maart 1963 in Hollandscheveld hebben geleid tot het succes. Door het conflict kwam de Boerenpartij in het middelpunt van de publiciteit te staan. Het bezorgde de BP veel sympathie, doordat ze opkwam voor de kleine man. Tenslotte noemt Nooij de welwillende houding van de Telegraaf tegenover de partij.[1] Deze krant steunde de partij vele jaren met zinsneden over Koekoek als: ‘De man die het recht voor zijn raap zegt’ en ‘de sympathieke boer die wars van gebruikelijke baantjesjagerij zich heeft verzet tegen de praktijken van de staatsruiveniers’.[2] PvdA-politicus E. van Thijn noemde de Boerenpartij regelmatig de ‘Telegraaf-fractie’.[3]
Dölle voegt aan deze factoren de jaren zestig zelf toe. In het blad Intermediair schrijft hij: ‘In het verstilde landschap van verzuiling barstte in de jaren zestig de bom.’[4] Met het huwelijk van Beatrix, de aanstormende studentenbeweging, de veranderingen binnen de katholieke kerk, de heftige drang naar democratisering, de subcultuur van de jeugd en de Provo-beweging verandert er ook het nodige in de politiek. De PvdA radicaliseert onder druk van Nieuw Links, waardoor een splitsing ontstaat en DS’70 wordt opgericht. Bij de KVP, ARP en CHU komt de CDA-gedachte tot stand. En er komen twee nieuwe partijen bij: D’66 en de BP. De Boerenpartij is daarmee mede een reactie op de roerige jaren zestig.
Een niet te onderschatten factor is volgens Dölle dat mensen wel eens wilden stemmen op iemand ‘om wie je kunt lachen.’[5] Met zijn Drents dialect en zijn humoristische oneliners slaagde hij erin om saaie kamerzittingen te voorzien van een komische noot. Zo liet hij tijdens de geladen debatten over het huwelijk van prinses Beatrix zich ontvallen dat Claus voor hem aanvaardbaar was, mits hij niet voor het Landbouwschap ging werken.[6] En reageerde hij tijdens een televisiedebat op een opponent die hem probeerde te vloeren met een reeks statistische berekeningen: ‘Dat zegt niks. Bewijzen moet ik hebben’. In maart 1974 scoorde hij nog een carnavalskraker samen met Vader Abraham Den Uyl is in den olie, wat er mede voor zorgde dat de partij een korte opleving onder hevig was tijdens de Provinciale Statenverkiezingen.[7]
Opvallend is dat het merendeel van het aantal stemmers voor de BP in 1963 afkomstig is van het platteland, maar dat in 1966 omsloeg en het merendeel afkomstig is uit de grote steden.[8] In Amsterdam haalt de Boerenpartij bijvoorbeeld tien procent van de stemmen. De vraag waar de populariteit in de grote steden vandaan komt, is lastig te beantwoorden. De ene auteur denkt dat het ligt aan de rechtse signatuur van de partij, zoals Pam.[9] De andere auteur vraagt zich af of de rechtse ideologie voor de kiezer veel belang had, zoals Stouthuysen. Hij richt zijn pijlen meer op de BP als protestpartij, die de traditionele politiek op zijn nummer zet en opkomt voor de kleine man.[10] Overigens is bij latere verkiezingen het merendeel van de stemmers weer afkomstig van het platteland.[11]
De partij zelf verwachtte na de successen in 1966 in 1967 de reuzensprong te maken van drie naar vijftien zetels.[12] De BP bleef echter steken op zeven. Max Pam beweert dat zonder de affaire-Adams de Boerenpartij zich waarschijnlijk zou hebben ontwikkeld tot een middelgrote partij met naar schatting vijftien tot twintig zetels.[13]

Zo ver is het nooit gekomen. Na 1967 zette de neergang in. De auteurs van de verschillende werken zijn allen van mening dat dit ligt aan de partij zelf. De affaire-Adams zorgt voor meerdere onthullingen over partijleden met een besmet verleden. Het leidt tot crisis binnen de partij. De Noodraad, een organisatie van ontevredenen binnen de partij na de Adams-affaire, maakt zich in 1967 los van de partij. In 1968 valt de kamerfractie vanwege ruzie uit elkaar en vormen vier leden, onder leiding van Harmsen, een nieuwe fractie met de naam Binding Rechts.[14] Later volgen er meer splitsingen, maar zij worden geen van allen bij verkiezingen in de kamer gekozen, alleen de Boerenpartij.

In de jaren zeventig weet een kleine, trouwe aanhang Koekoek in de kamer te houden. Maar, stelt Van Donselaar, de BP verliest de magneetfunctie die het heeft voor rechts-extremisten.[15]
Ik denk dat er veel factoren zijn die voor de neergang hebben gezorgd, maar die niet in de literatuur behandeld worden. Zeker zal de affaire-Adams, de ruzies en de afsplitsingen hieraan hebben bijgedragen, maar ook het resultaat wat het oppositionele gedrag van de partij nu eigenlijk heeft opgeleverd. Daarnaast was de nieuwigheid van de eerste ‘politieke show’ er wel af. Onder rechts-extremisten zal de ontevredenheid hebben toegeslagen, dat de BP niet verder radicaliseerde, zoals Van Donselaar aangeeft. Dit is echter een beperkt onderdeel van de oorzaken van de neergang.
Wat betreft de oorzaken van het succes geldt naar mijn mening hetzelfde. Het idee dat nu eindelijk een rechts-radicale partij was opgestaan, zal ongetwijfeld kiezers hebben opgeleverd. Maar, zoals Stouthuysen analyseert, is het maar zeer de vraag of het electoraat voor de rechtse ideologie koos of meer voor het protestkarakter van de partij, dat ook een humoristische inslag had. Opnieuw zijn twee woorden van toepassing: vage contouren.

[1] Nooij, De Boerenpartij (Meppel 1969) 35-36

[2] Pam, ‘Partij zonder politici’, NRC (11 april 1981)

[3] Veenstra, Hendrik Koekoek (Amsterdam 1995) 57

[4] Dölle, ‘De Boerenpartij’, Intermediair 15-36 (1979) 59

[5] Dölle, ‘De Boerenpartij’, Intermediair 15-36 (1979) 59

[6] Bouwman, R., ‘Ross Perot in Nederland’, HN-magazine (28 november 1992) 27

[7] Bouwman, R., ‘Ross Perot in Nederland’, HN-magazine (28 november 1992) 27

[8] De Groot, De Boerenpartij (Groningen 2002) 12

[9] Pam, ‘Partij zonder politici’, NRC (11 april 1981)

[10] Stouthuysen, Extreem-rechts in na-oorlogs Europa (Brussel 1993) 95

[11] De Groot, De Boerenpartij (Groningen 2002) 12

[12] Bouwman, R., ‘Ross Perot in Nederland’, HN-magazine (28 november 1992) 25

[13] Pam, ‘Partij zonder politici’, NRC (11 april 1981)

[14] Stouthuysen, Extreem-rechts in na-oorlogs Europa (Brussel 1993) 94

[15] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 133

3.4 Vergelijking met extreem-rechtse partijen

2006-07-28T11:19:00.000-07:00

Stouthuysen maakt in zijn bundel Extreem-rechts in naoorlogs Europa een aardige analyse waarbij hij drie golven van extreem-rechts protest herkent in Europa tussen 1945 en ongeveer 1990.
De eerste golf, of stroming, richt zich vooral op het verleden. Het protesteert tegen het onrecht van de repressie, het betwist het recht van de geallieerden om een oordeel uit te spreken over de overwonnenen en het ontkent de oorlogsmisdaden. Deze stroming, die zich organiseert in de ‘Europese Sociale Beweging’, wil terug naar het authentieke fascisme en steunt daarbij op twee hoofdthema’s: anticommunisme en het streven naar een Europees machtsblok. Het succes van deze stroming was miniem.[1]

De tweede golf wordt ook wel de ‘poujadistische golf’ genoemd. De stroming is vernoemd naar Pierre Poujade die in 1956 in Frankrijk nagenoeg twaalf procent van de stemmen behaalde bij nationale verkiezingen. Deze golf bevat vooral protestpartijen, die zich keren tegen belastingdruk en overheidsinventies. Zij werden daarbij gesteund door de traditionele middengroepen. Bij de poujadistische bewegingen, waaronder de Boerenpartij en de Scandinavische Voortgangspartijen, is er nauwelijks tot geen sprake van verwantschap met vooroorlogs fascisme of nazisme. Wel zijn er sommige personen in deze golf te vinden die een verleden hebben in eerdere extreem-rechtse organisaties. Hoewel deze partijen omzichtiger te werk gaan, zijn er een aantal houdingen terug te vinden die kenmerkend zijn voor extreem-rechts.[2]
De derde golf, die van nationaal-populistische protestpartijen, gaat vooral in op het algemeen misgenoegen ten aanzien van politici, partijen en instellingen. Partijen als de Centrumdemocraten, het Franse Front National of de Duitse Rublikaner werpen zich op als spreekbuis van ‘gewone mensen’, die niet gehoord worden door het ‘corrupte’, politieke establishment. Deze populistische bewegingen dragen een wereldbeeld uit waar verraad en bedreiging centraal staan. Die bedreigingen worden meestal in nationalistische, xenofobe of racistische zin gekanaliseerd.[3]

Van Donselaar behandelt in zijn werk Fout na de oorlog alle noemenswaardige Nederlandse, rechts-extreme bewegingen tussen 1945 en 1990. Na de Boerenpartij volgen een aantal interessante partijen. Ik zal in deze paragraaf kort ingaan op de NVU, de Centrumpartij/Centrumdemocraten en de LPF.
In 1971 wordt de in dit werkstuk al eerder genoemde Nederlandse Volks-Unie opgericht. Deze partij doet in 1974 mee aan de gemeenteraadsverkiezingen in Den Haag, maar haalt niet genoeg stemmen voor een zetel. De partij begon in de jaren zeventig een steeds meer openlijke nazistische koers te varen. Zo ging de partij in 1977 de verkiezingen in met de leus: ‘Hou Nederland blank!’ Van Donselaar stelt dat de NVU veel verwantschap vertoont met het nationaal-socialisme, zowel in ideologisch als personeel opzicht. De partij werd ook voor korte tijd verboden.[4]
Ook is er verwantschap met de Boerenpartij. Bernard Postma, voorzitter van de NVU vanaf 1973, was eerder lid van de BP. Joop Glimmerveen, die in 1974 lijsttrekker van de NVU in Den Haag was, stemde voor deze periode één of twee keer op de BP.[5] De NVU is wel in diverse opzichten veel extremer ingesteld als de BP, de ideeën van deze partij zijn ook veel helderder dan die van Koekoek en zijn volgelingen.
De Centrumpartij (CP) met Hans Janmaat aan het roer is gematigder van toon dan de NVU. De partij, opgericht in 1980 als afsplitsing van de NVU, distantieert zich van geweld en van racisme en rechts-extremisme in het algemeen. Toch doen de hoofdlijnen van de CP sterk denken aan de NVU. Etnische minderheden worden systematisch in verband gebracht met problemen als criminaliteit en werkeloosheid. Net als de NVU pleit de CP voor verwijdering van etnische minderheden uit de samenleving. Verschil is alleen dat de Centrumpartij dit trachtte te doen door het te verwoorden in juridisch waterdichte termen.[6] De CP had meer succes dan zijn voorganger. Tussen 1982 en 1986, het eerste kabinet-Lubbers, behaalde de partij een zetel.
De Centrumdemocraten (CD) is een afsplitsing van de CP in 1984 en heeft net als de Centrumpartij een gematigd karakter, in vergelijking met de NVU. De nieuwe partij van Janmaat had in het derde kabinet van Lubbers en het eerste kabinet van Kok respectievelijk drie en één zetels in de Tweede Kamer.[7]
Van Donselaar maakt duidelijk een verbinding tussen de Boerenpartij en de organisaties die erna zouden komen: de NVU, de CP en de CD. Dit doet hij op het gebied van de genealogische benaderingswijze. Daarover schrijft hij: ‘Telkens blijkt dat zich bij de BP van weleer personen hebben aangesloten, met of zonder besmet oorlogsverleden, wier denkbeelden radicaler waren dan de officiële partijlijn van de BP.’[8]
Het valt mij op dat er geen artikelen zijn verschenen waarbij een verband wordt gelegd tussen de Lijst Pim Fortuyn en de Boerenpartij. In het Nederlands Dagblad heeft in maart 2002 wel een verhaal gestaan waarbij de opkomst van Pim Fortuyn als aanleiding wordt gebruikt voor een overzichtartikel over de BP.[9] Paul Lucardie schreef een overzichtsartikel van populistische bewegingen in Nederland (Populismus im Polder: Von der Bauernpartei bis zur Liste Pim Fortuyn). Maar hier wordt niet dieper ingegaan op het verband tussen deze twee partijen, alleen dat ze beide populistische trekjes hadden.[10]
Toch is er al wel wat te zeggen over de BP en de LPF. Zo hebben ze beide als nieuwkomer groot succes gehad. Dit was bij beiden te danken aan de charismatische partijleider: Koekoek en Fortuyn. Door dit onverwachte succes ontbraken bij beide vlak voor de verkiezingen nog geen program en kandidatenlijst.[11]
Maar hier houdt het niet op. Beide partijen zetten zich nadrukkelijk af tegen het bestaande politieke bestel. De Boerenpartij is vooral het Landbouwbeleid van de regering een doorn in het oog, de LPF heeft het gemunt op alles wat het paarse kabinet verkeerd heeft gedaan, de zogenaamde ‘puinhopen van paars’. Zoals de leden van de Boerenpartij in de jaren zestig door de media al veelvuldig werden uitgemaakt voor ‘nazis, NSB-ers en fascisten’[12], zo werd de LPF-garde als ‘rechts-extremistisch en racistisch’ bestempeld. Dit had ermee te maken dat Fortuyn het discriminatieverbod uit de grondwet wilde halen en de Boerenpartij te maken kreeg met de Adams-affaire.[13] De ruzies en opsplitsingen zoals die bij de BP voorkwamen, waren ook aanwezig bij de LPF. Zo begon Fortuyn in eerste instantie bij Leefbaar Nederland, maar daar werden zijn radicale uitspraken niet gewaardeerd. Binnen de LPF ontstond tijdens de regeerperiode in 2002 met CDA en VVD ruzies die onder andere leidden tot partijleden die opstapten en afscheidingen als Conservatieven.nl en Lijst Nieuwe Politiek (LNP).
Ik besef me dat ik me op drijfzand begeef, door vergelijkingen te maken tussen partijen uit twee totaal verschillende tijdsperiodes. Tussen de LPF en de Boerenpartij zijn ook meer verschillen op te merken dan overeenkomsten. Toch vind ik de overeenkomsten noemenswaardig genoeg om te melden, omdat ze een ander beeld geven van de Boerenpartij. Net als de LPF is de Boerenpartij voortgekomen uit een enorme ontevredenheid binnen de maatschappij en net als de LPF worden de denkbeelden van de Boerenpartij omgeven door vaagheid. De hypothetische vraag doemt op hoe de partij het zou hebben gedaan als het succes had doorgezet en de BP wellicht coalitiepartner was geworden. Wat was er dan bijvoorbeeld van hun ideeën over immigranten terechtgekomen. Toen de BP in het parlement kwam, namen verschillende parlementariërs de woorden ‘dom’ en ‘gevaarlijk’ in de mond.[14] De BP ‘gevaarlijk’ noemen was misschien helemaal niet zo gek.

[1] Stouthuysen, Extreem-rechts in na-oorlogs Europa (Brussel 1993) 13

[2] Stouthuysen, Extreem-rechts in na-oorlogs Europa (Brussel 1993) 14

[3] Stouthuysen, Extreem-rechts in na-oorlogs Europa (Brussel 1993) 15

[4] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 152

[5] Van Donselaar, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 133

[6] Van Donselaar, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 178

[7] www.parlement.com

[8] Donselaar Van, Fout na de oorlog (Leiden 1991) 133

[9] Bouwman, W., ‘En ze moest’n mij ook volkomen gelijk gev’n’, Nederlands Dagblad (2 maart 2002)

[10] Lucardie, ‘Von der Bauernpartei bis zur Liste Pim Fortuyn’, Werz, Populismus (2003) 178 - 188

[11] Bouwman, W., ‘En ze moest’n mij ook volkomen gelijk gev’n’, Nederlands Dagblad (2 maart 2002)

[12] Linden, ‘De Centrumpartij alias Boer Koekoek’, De Tijd (14 oktober 1983) 6

[13] Lucardie, ‘Von der Bauernpartei bis zur Liste Pim Fortuyn’, Werz, Populismus (2003) 191

[14] Bouwman, R., ‘Ross Perot in Nederland’, HN-magazine (28 november 1992) 26

4. Conclusie

2006-07-28T11:17:00.000-07:00

In hoeverre had de Boerenpartij een extreem-rechts karakter? Of: De Boerenpartij, een Koekoeks-clan? Dat was de vraagstelling voor dit werkstuk. Uit mijn onderzoek is duidelijk geworden hoe moeilijk het is om deze vraag te beantwoorden. Het begint er al mee dat er geen vaste definitie bestaat voor het begrip extreem-rechts. Verschillende wetenschappers hebben daar verschillende visies op. Ik heb daaruit mijn criteria voor extreem-rechts proberen te destilleren, met het besef dat het nooit waterdichte criteria zullen zijn.

Door mijn criteria op de Boerenpartij los te laten, ben ik er achtergekomen, dat het een partij is met ‘vage contouren’, zoals Van Donselaar het noemt. De partij is nationalistisch, radicaal en populistisch, maar niet in zo’n mate dat de partij zonder meer extreem-rechts is te noemen. De partij staat negatief tegenover de komst en aanwezigheid van immigranten, maar zij bracht dit niet naar buiten op racistische wijze. De genealogische benaderingswijze toont aan dat er veel personen in de partij rondliepen met extreem-rechtse idealen, maar hier is de vraag in hoeverre zij een stempel hebben kunnen drukken op de partij. Na het bestuderen van de oorzaken van het succes (en de neergang) van de partij kom ik tot de conclusie dat dit succes slechts gedeeltelijk een extreem-rechtse inslag had.
Het is kortom lastig om een oordeel te vellen over zo’n complexe partij als de Boerenpartij. Toch waag ik een poging.

Ik ben van mening dat de combinatie van kenmerken van de partij aantonen dat er wel degelijk sprake was van extreem-rechtse tendensen. In de kern is de BP echter geen extreem-rechtse partij. Het is een protestpartij en dan vooral een politieke belangenorganisatie voor kleine boeren. Het merendeel van de BP-kiezers hebben daarom ook op de partij gestemd. Maar om die kern, om in metaforische taal verder te gaan, bevat de partij een extreem-rechtse laag. Deze laag wordt met name veroorzaakt door bepaalde personen binnen de partij, zoals naar voren is gekomen bij de genealogische benaderingswijze. Zij hebben ervoor gezorgd dat de Boerenpartij op veel politieke punten extreem-rechtse trekjes vertoonde. Daarmee is de BP een partij met verschillende gezichten. Eén van die gezichten was rechts-extremistisch.
Zoals ik in de inleiding van dit werkstuk al beschreef, kopte het Nieuwsblad van het Noorden bij het overlijden van Koekoek in 1987 met ‘Klompendans door de porseleinkast’. Deze bewoording geeft het onschuldige karakter weer die de Boerenpartij, zes jaar nadat het uit de Tweede Kamer verdween, kreeg toebedeeld. In de necrologie wordt nergens gerept over de extreem-rechtse tendensen van de partij. Dit vind ik niet terecht. Ik denk zelfs dat de Boerenpartij door de al vaak aangehaalde ‘vage contouren’ gevaarlijker was dan partijen die een duidelijker extreem-rechts denkbeeld uitdroegen. Een wolf in schaapskleren, in feite. De stelling van Max Pam, in een artikel in NRC, dat de Boerenpartij zonder de Adams-affaire zou zijn uitgegroeid tot een middelgrote partij met vijftien tot twintig zetels is daarbij erg interessant.[1] De kans had bestaan dat de BP was doorgeschoten in extreem-rechtse richting. Maar dat is dezelfde hypothetische vraag als de vraag wat er was gebeurd als Pim Fortuyn niet op 6 mei 2002 was doodgeschoten. Net als de BP, vertoonde ook de LPF extreem-rechtse trekjes, maar of dit grote consequenties voor de Nederlandse samenleving heeft gehad, is maar zeer de vraag.

Wat uiteindelijk wel met zekerheid te zeggen is, is dat de Boerenpartij uiterst controversieel was. Dat komt nog eens duidelijk naar voren bij de laatste rel rondom de partij. Toen Boer Koekoek op 8 februari 1987 aan een hartstilstand overleed, voelde kamervoorzitter Dolman er niets voor om de oud-fractieleider, zoals gebruikelijk is, in het parlement te herdenken. De Telegraaf wijdde er een berispend commentaar aan en menig ingezonden brievenschrijver klom in de pen. De predikant zei tijdens de rouwdienst, die aan de teraardebestelling vooraf ging: ‘Ook parlementariërs en oud-parlementariërs kunnen sterven.’

[1] Pam, ‘Partij zonder politici’, NRC (11 april 1981)

5. Literatuurlijst

2006-07-28T11:16:00.000-07:00

Monografieën:

Groot De, De Boerenpartij: Boerenpartij of algemene protestpartij?: over de ideologische verandering van de BP (Groningen 2001)

Donselaar Van, Fout na de oorlog: fascistische en racistische organisaties in Nederland 1950-1990 (Amsterdam 1991)

Geerts, Vos, Van Dale: Groot woordenboek der Nederlandse taal (Utrecht/Antwerpen 1999)

Hainsworth, The Extreme Right in Europe and the USA (Londen 1992)

Nooij, De Boerenpartij: desorientatie en radikalisme onder de boeren (Meppel 1969)

Stouthuysen, Extreem-rechts in na-oorlogs Europa (Brussel 1993)

Veenstra, Hendrik Koekoek, een boer op het Binnenhof (Amsterdam 1995)

Artikelen:

Beyme Von, ‘Right Wing Extremism in Post-War Europe’, West-Europe Politics 11-2 (april 1988) 1-17

Bouwman, Roelof, ‘Ross Perot in Nederland’, HN-magazine 48-48 (1992) 24-26

Bouwman, William, ‘’En ze moest’n mij ook volkomen gelijk gev’n’’, Nederlands Dagblad (2 maart 2002)

Dölle, ‘De Boerenpartij: terugblik op een politiek verschijnsel’, Intermediair 15-36 (1979) 59

Linden, Van der, ‘De Centrumpartij alias Boer Koekoek’, De Tijd (14 oktober 1983) 6

Lucardie, ‘Populismus im Polder: Von der Bauernpartei bis zur Liste Pim Fortuyn’, Werz, Populismus (2003) 177-194

Nuijsenburg, ‘’Klompendans door de porseleinkast’’, Nieuwsblad van het Noorden (9 februari 1987)

Pam, ‘Partij zonder politici’, NRC (11 april 1981)

Panman, ‘De “hetze” van de anti-Koekoek-clan’, Nieuwsnet 2-8 (1980) 16-18

Politieke redactie Volkskrant, ‘Boer Koekoek was populair door simpele originaliteit’, De Volkskrant (9 februari 1987)

Westerhof, ‘De vrije boer slaat van zich af’, Volkskrant (25 februari 1993)

Internet:

http://www.20eeuwennederland.nl/thema's/vreemdelingen/de%20eeuw%20van%20de%20immigratie/817.html

http://www.parlement.com

http://www.rug.nl/dnpp/themas/beginselProgrammas/boeren/begprog